Sektor kultury przeszedł w ostatnich latach ogromną transformację pod kątem dostępności. Domy kultury, teatry, muzea i biblioteki otworzyły swoje przestrzenie dla osób z niepełnosprawnościami narządów ruchu, wzroku czy słuchu. Jednak na styku przepisów o dostępności architektonicznej oraz twardych wymogów ochrony przeciwpożarowej rodzi się poważny konflikt organizacyjny i prawny. Co dzieje się w momencie, gdy w obiekcie wybuchnie pożar, wyłączą się windy, a na sali widowiskowej przebywają osoby na wózkach inwalidzkich lub niedowidzące? Przejście od idei integracji do realiów akcji ratowniczej wymaga od dyrektorów i menedżerów kultury precyzyjnego zaprojektowania procedur ewakuacyjnych.
Wielu zarządców obiektów żyje w niebezpiecznym przekonaniu, że usunięcie barier architektonicznych – takich jak montaż pochylni czy wind – w pełni załatwia sprawę dostępności. Tymczasem w sytuacji zagrożenia pożarowego tradycyjne dźwigi osobowe zostają automatycznie zjechane na kondygnację ewakuacyjną i wyłączone z użytku, a klatki schodowe stanowią barierę nie do pokonania dla osób z niepełnosprawnością ruchową. Bezpieczna ewakuacja nie może być dziełem przypadku ani opierać się wyłącznie na spontanicznej pomocy współuczestników wydarzenia.
Konflikt dwóch porządków prawnych: Ustawodawstwo o dostępności a przepisy ppoż.
W praktyce zarządczej instytucji kultury zderzają się dwa kluczowe akty prawne: Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków.
Ustawa o dostępności nakłada na jednostki sektora publicznego obowiązek zapewnienia ewakuacji lub ich uratowania w inny sposób każdemu użytkownikowi obiektu. Z kolei przepisy techniczno-budowlane i ppoż. stawiają rygorystyczne wymogi dotyczące szerokości dróg ewakuacyjnych, spoczników, stosowania drzwi przeciwpożarowych czy podziału budynku na strefy pożarowe.
Częstym błędem jest zakładanie, że wystarczy wpisać do Instrukcji Bezpieczeństwa Pożarowego (IBP) jedno zdanie: „Osoby niepełnosprawne sprowadza się po schodach”. Dla pracownika instytucji lub strażaka wyniesienie ciężkiego elektrycznego wózka wraz z użytkownikiem po wąskiej klatce schodowej w warunkach zadymienia i paniki jest zadaniem skrajnie niebezpiecznym. Właśnie dlatego kluczowym pojęciem nowoczesnej inżynierii bezpieczeństwa staje się koncepcja ewakuacji etapowej oraz koncepcja refugium, czyli wyznaczania stref bezpiecznego oczekiwania.
Przeczytaj: https://managerkultury.pl/budowanie-zespolu-do-opracowania-scenariuszy-bezpieczenstwa-w-placowkach-kultury/
Strefa bezpiecznego oczekiwania – ewakuacja etapowa
Gdy bezpośrednia ewakuacja pionowa (po schodach) na zewnątrz budynku jest niemożliwa, konieczne jest zapewnienie osobom z ograniczoną mobilnością bezpiecznego schronienia na czas oczekiwania na profesjonalne podmioty ratownicze.
Czym jest strefa bezpiecznego oczekiwania?
To wyznaczona i odpowiednio zabezpieczona przestrzeń w budynku, charakteryzująca się podwyższoną odpornością ogniową (najczęściej wydzielona strefa dymoszczelna lub klatka schodowa wyposażona w system podciśnienia zapobiegający zadymieniu). Osoba ze szczególnymi potrzebami przebywająca w takiej strefie jest chroniona przed trującymi gazami pożarowymi oraz wysoką temperaturą.
Standardy organizacji i oznakowania strefy
Lokalizacja: Strefa powinna znajdować się bezpośrednio przy drodze ewakuacyjnej (np. na powiększonym spoczniku klatki schodowej) w sposób niezmniejszający wymaganej szerokości użytkowego ciągu ewakuacyjnego dla pozostałych uciekających.
System Łączności: Miejsce to musi być wyposażone w dwukierunkowy system łączności wewnętrznej (np. interkom, dedykowany telefon lub przycisk alarmowy SOS) połączony bezpośrednio ze stanowiskiem kierowania, portiernią lub punktem reżysera wydarzenia.
Oznakowanie: Miejsce oczekiwania musi być wyraźnie oznaczone międzynarodowym piktogramem (postać na wózku na zielonym tle w białej obramowaniu) zgodnym z normą PN-EN ISO 7010.
Procedury ewakuacji dostosowane do rodzaju niepełnosprawności
Sprawna akcja ewakuacyjna podczas koncertu, spektaklu czy festynu wymaga od personelu znajomości specyfiki funkcjonowania osób o różnych potrzebach.
1. Osoby z niepełnosprawnością narządu ruchu (użytkownicy wózków, osoby o kulach)
Sprzęt ewakuacyjny: Instytucje kultury posiadające sale widowiskowe na piętrach powinny doposażyć obiekty w krzesełka ewakuacyjne (ang. evacuation chairs). Pozwalają one jednej lub dwóm przeszkolonym osobom na bezpieczne i płynne sprowadzenie osoby z niepełnosprawnością po schodach w dół bez użycia siły fizycznej.
Ewakuacja do strefy: Jeśli brak sprzętu, pracownik ma obowiązek odprowadzić osobę do strefy bezpiecznego oczekiwania, natychmiast powiadomić kierującego akcją ratowniczą o dokładnej lokalizacji i liczbie osób oczekujących na pomoc straży pożarnej.
2. Osoby głuche i słabosłyszące
Tradycyjny alarm syrenowy lub komunikat głosowy systemów DSO nie zostanie odebrany przez osobę głuchą. Sygnalizacja optyczna: W salach warsztatowych, toaletach dla niepełnosprawnych oraz na korytarzach niezbędne jest instalowanie sygnalizatorów optycznych (błyskowych) połączonych z systemem PPOŻ. Rola personelu: Animatorzy i obsługa widowni muszą posługiwać się prostymi komunikatami wizualnymi (tabliczki informacyjne, wskazywanie kierunku drogą gestów) oraz natychmiast skierować uwagę osób niesłyszących na ewakuację.
3. Osoby niewidome i słabowidzące
Sygnalizacja dźwiękowa i dotykowa: Oświetlenie ewakuacyjne oraz komunikaty głosowe DSO prowadzą osoby słabowidzące. Dobre praktyki obejmują montaż ścieżek naprowadzających (tyflomap i pasów prowadzących) na posadzkach korytarzy.
Asysta osobista: Pracownik ewakuujący osobę niewidomą oferuje swoje ramię (nie łapie osoby niewidomej za rękę czy laskę!) i idzie pół kroku z przodu, informując głosem o przeszkodach, stopniach i kierunku ruchu.
Rola i przygotowanie kadry: Próby, procedury i przeszkolenie
Nawet najlepszy sprzęt nie zadziała bez przeszkolonego zespołu. W Instrukcji Bezpieczeństwa Pożarowego (IBP) należy wyznaczyć konkretne imienne role. Audyt obsady wydarzenia masowego: Przed każdym większym wydarzeniem obsługa widowni musi zweryfikować, ile osób na wózkach lub z ograniczeniami ruchowymi przebywa na sali i gdzie zajmują miejsca. Szkolenia stanowiskowe z obsługi krzesełek ewakuacyjnych: Każdy pracownik pierwszej linii (bileterzy, szatniarze, technicy, animatorzy) musi przejść praktyczny trening sprowadzania krzesełka ewakuacyjnego po schodach.
Cykliczne ćwiczenia ewakuacyjne z udziałem testerów: Raz na dwa lata organizowana próbna ewakuacja powinna uwzględniać czarny scenariusz z udziałem osób ze szczególnymi potrzebami, co pozwala zweryfikować realne czasy przejścia do stref bezpiecznych.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy osoba na wózku może zajmować miejsce na widowni w przejściu ewakuacyjnym?
Niewolno blokować przejść i dróg ewakuacyjnych. Miejsca dla osób na wózkach inwalidzkich w sali widowiskowej muszą być wyznaczone tak, aby nie zmniejszały wymaganej prawem szerokości ciągów komunikacyjnych. Najlepiej, gdy znajdują się w pobliżu wyjść ewakuacyjnych bezstopniowych.
Czy użycie dźwigu (windy) podczas pożaru do ewakuacji niepełnosprawnych jest dozwolone?
Co do zasady tradycyjne windy są podczas pożaru sprowadzane na dół i wyłączane. Jedynym wyjątkiem są specjalne dźwigi dla ekip ratowniczych oraz dźwigi dostosowane do ewakuacji (wyposażone w niezależne zasilanie rezerwowe, systemy oddymiania maszynowni i szybów), którymi operować może wyłącznie straż pożarna lub przeszkolona obsługa.
Kto odpowiada za ewakuację osoby niepełnosprawnej do przybycia straży pożarnej?
Za organizację ewakuacji i bezpieczeństwo wszystkich uczestników wydarzenia do czasu przybycia Państwowej Straży Pożarnej odpowiada zarządca obiektu (dyrektor instytucji kultury) oraz wyznaczeni przez niego pracownicy odpowiedzialni za prowadzenie ewakuacji.
Autor: Joanna Wątor
Bibliografia i źródła prawne:
Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz.U. 2019 poz. 1696).
Rozporządzenie MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719).
Standardy Dostępności dla Polityki Spójności 2021–2027 / Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej – Wytyczne dotyczące ewakuacji i stref bezpiecznego oczekiwania (Fundusze Europejskie – Dostępność).
Poradnik Państwowej Straży Pożarnej: Bezpieczeństwo Pożarowe Obiektów Użyteczności Publicznej a Potrzeby Osoby z Niepełnosprawnościami (Komenda Główna PSP).
